De Japanse pianist Nobuyuki Tsujii maakt deze maand zijn debuut bij Amsterdam Sinfonietta. Blind sinds zijn geboorte, leert hij zijn muziek volledig op gehoor – een proces dat getuigt van uitzonderlijke concentratie en muzikaliteit. In Mozarts sprankelende Jeunehomme-concert vindt hij samen met het ensemble onder leiding van Candida Thompson een gemeenschappelijke adem en klank. “Het mooiste moment is wanneer we allemaal luisteren – niet alleen met de oren, maar met het hart”, aldus de pianist.
Wanneer pianist Nobuyuki Tsujii het podium betreedt, lijkt er iets bijzonders te gebeuren. Nog vóór de eerste noot klinkt, neemt een geconcentreerde stilte bezit van de zaal. Alsof men weet dat deze keer alleen de oren tellen. De Japanse pianist, die blind werd geboren, heeft een manier van musiceren die niet alleen door techniek maar vooral door intuïtie wordt gedragen. Daarom verheugt hij zich op zijn debuut bij Amsterdam Sinfonietta. “Het is spannend om met musici van zo’n hoog niveau samen te werken,” zegt Tsujii vanuit de Verenigde Staten waar hij bezig is aan een uitgebreide tournee. “Ik hou van de collaboratieve sfeer waarin iedereen zijn ideeën deelt. Dat heb ik eerder meegemaakt bij het Orpheus Chamber Orchestra in de Verenigde Staten, en dat leverde muziek op met een sterk gevoel van eenheid.”
Speels en onvoorspelbaar
Tijdens de Nederlandse tour met Amsterdam Sinfonietta vormt Mozarts Jeunehomme-concert het hart van het programma, ingebed tussen een orkestbewerking Bergs Sonate nr. 1 en Strauss’ Metamorphosen. “Mozart brengt balans en ademruimte binnen dit programma,” vertelt hij. “Het Jeunehomme-concert was een voorstel van het orkest. Het is de eerste keer dat ik het speel. Dat maakt het extra bijzonder: we ontdekken samen hoe we onze eigen stijl vinden en daar vervolgens een gemeenschappelijke interpretatie uit destilleren.”
Voor Tsujii is het Jeunehomme-concert een juweel van elegantie en verrassing. “Het heeft die typische Mozartiaanse lichtheid, maar ook iets heel eigens. De piano begint abrupt, de cadensen zijn optioneel, en in het laatste deel verschijnt plots een menuet. Dat maakt het speels en onvoorspelbaar.”
Ademhaling als kompas
Omdat hij blind werd geboren, ontwikkelde Tsujii van jongs af aan een opmerkelijk muzikaal geheugen. Hij leerde niet via braille, maar op gehoor. “Mijn pianolerares stelde dat voor toen ik klein was,” zegt hij. “Ze dacht dat ik sneller zou leren door te luisteren — en dat bleek waar. Tot op de dag van vandaag leer ik alles op die manier.”
Hij werkt daarbij samen met een pianist die de partituur stem voor stem voor hem inspeelt. “We brengen veel tijd samen door, maar dat proces verbindt me met de muziek. Zo leer ik elk detail kennen.”
Tijdens repetities vertrouwt hij vooral op ademhaling en timing. “We leren elkaars gewoonten kennen, synchroniseren het geluid. Soms volstaat één beweging of een ademhaling — de rest gebeurt in de muziek zelf.”
Ook elke concertvleugel voelt voor Tsujii als een nieuwe ontmoeting. “Geen piano is hetzelfde. Ik neem altijd tijd om te begrijpen hoe het instrument reageert, hoe het ademt op het podium. Het moeilijkste is om alles te onthouden, maar dat is tegelijk ook wat ik het leukst vind. Elk stuk, elke zaal, elk publiek verrijkt me.”
Componeren met kinderen
Naast pianist schrijft Tsujii ook zelf muziek, al noemt hij zich liever geen componist in de klassieke zin des woords. “Ik heb groot respect voor Mozart — hij was pas éénentwintig toen hij dit concerto schreef. Maar ik schrijf en improviseer graag. Ik vertaal daarbij wat ik voel – zoals een natuurlandschap of het geluid van de wind – naar muziek. Als het in mijn schema past, bezoek ik soms basisscholen in de buurt van concertzalen in Japan om evenementen te organiseren waar kinderen de piano van dichtbij kunnen ervaren. Soms heb ik een onderdeel waarin kinderen thema’s aandragen, en componeer ik ter plekke iets op basis van die ideeën. Dit is erg populair en ik vind het zelf ook leuk. Hun verbeelding is geweldig, en hun plezier werkt aanstekelijk. Het brengt mij iedere keer terug naar de reden waarom ik ooit zelf verliefd werd op muziek.”
Van speelgoedpiano tot wereldpodia
Die liefde voor muziek begon bij hem thuis, in Osaka. Zijn moeder draaide cd’s, en Nobuyuki trappelde vrolijk met zijn benen op de maat. Hij begon op een speelgoedpiano melodieën na te spelen. Vanaf zijn vierde werd zijn gereedschap een echte piano en op zijn tiende won hij zijn eerste concours. “Toen dacht ik: misschien word ik wel pianist.”
Inmiddels geldt hij als een fenomeen. Niet alleen door zijn manier van werken, maar zeker ook door zijn spel. In de documentaire Touching the Sound: The Improbable Journey of Nobuyuki Tsujii uit 2012 zegt een docent over hem: ‘Nobu hoort niet alleen de noten, hij hoort ook de stilte ertussen.’ En precies dat is de kern van zijn spel. Sinds hij in 2009 de fameuze Van Cliburn Competition won trekt hij met dat spel de wereld over.
Verbinding
Maar de belangrijkste les kreeg hij ooit van de naamgever van de competitie die hij glansrijk won, niet geheel toevallig een van Tsujii’s grote voorbeelden. “Van Cliburn zei tegen mij: ‘Word een pianist die mensen die nog nooit naar klassieke muziek hebben geluisterd, naar je concerten kan lokken.’ Die woorden draag ik altijd bij me.”
En daarom is de verbinding met zijn publiek precies hetgeen dat hem het meest gelukkig maakt. “Ik voel hun adem, hun stilte tijdens de muziek,” zegt hij daarover. “Dat is een van de mooiste ervaringen die ik ken. Ik hou van wandelen door nieuwe steden, van lekker eten, van de geluiden om me heen. Ook daarom verheug ik mij op de concerten met Amsterdam Sinfonietta. Maar het allermooiste is nog steeds dat moment waarop ik achter de piano zit en voel dat iedereen luistert — niet alleen met de oren, maar met het hart.”
Paul Janssen
Bestel je kaarten voor Metamorphosen met Nobuyuki Tsujii hier