Met het contrabasconcert Dark with Excessive Bright van de Amerikaanse componiste Missy Mazzoli, zet Amsterdam Sinfonietta niet alleen de voormalig aanvoerder van de bassectie Rick Stotijn in het zonnetje. Het orkest brengt hiermee ook het epos Paradise Lost van John Milton onder de aandacht. Voor de titel van haar contrastrijke concert gebruikt Mazzoli namelijk letterlijk een frase uit Miltons gedicht. Aanleiding om in de rubriek Strijkersmuziek en Literatuur aandacht te besteden aan dit meesterwerk van Milton en de nieuwste Nederlandse vertaling van Jules Grandgagnage.
Paradise Lost is een episch gedicht van de zeventiende-eeuwse Engelse dichter en polemist John Milton (1608-1674). De eerste versie, gepubliceerd in 1667, bestaat uit tien boeken met meer dan tienduizend versregels. In 1674 verscheen een tweede, licht herziene editie, nu verdeeld over twaalf boeken – een opzet die doet denken aan Vergilius’ Aeneis. Het gedicht vertelt het christelijke verhaal van de zondeval van de mens: de verleiding van Adam en Eva door de gevallen engel Satan en hun verdrijving uit de Hof van Eden. Miltons doel, vermeld in Boek I, was ‘de wegen van God te rechtvaardigen tegenover de mensen’ en ‘opheldering verschaffen over het conflict tussen de eeuwig vooruitziende blik van God en de vrije wil’. Hoewel het epos in de eerste plaats gaat over de val van de mens, werkt het personage van Satan als een antiheld en als een drijvende kracht in de plot. Milton was bijna zestig toen hij Paradise Lost publiceerde. Na zijn blindheid in 1652 dicteerde hij het volledige epos aan schrijvers en vrienden. Het wordt algemeen beschouwd als Miltons meesterwerk en bevestigde zijn reputatie als een van de grootste dichters uit de Engelse literatuurgeschiedenis. Het Bijbelse verhaal – dat ook universele thema’s behandelt als goed en kwaad, vrije wil versus goddelijke voorzienigheid en gehoorzaamheid versus rebellie – vormde een inspiratiebron voor vele kunstenaars na hem. Van de romantische gedichten van William Blake en Percy Bysshe Shelley tot Haydns oratorium Die Schöpfung en Penderecki’s opera Paradise Lost.
Dat Miltons Paradise Lost tot op de dag van vandaag wordt gelezen en bestudeerd, blijkt onder andere uit een paar recente moderne Nederlandse vertalingen. Naast de onvoltooide vertaling van Wim Jonker (die bij zijn dood in 2000 tien en een half van de twaalf boeken had vertaald) en de volledige vertaling van Peter Verstegen uit 2003, verscheen in 2023 de nieuwste vertaling ‘Het Paradijs verloren’ van de Vlaamse schrijver, dichter, columnist en vertaler Jules Grandgagnage. Grandgagnage begon in 2021 aan deze vertaling, omdat hij ‘gefascineerd was door Miltons episch meesterschap, zijn ritme, verklanking en meeslepende vertelstijl.’ Hij roemt Miltons schitterende taalgebruik en muzikaliteit. Over zijn aanpak schrijft Grandgagnage in het voorwoord: ‘Mijn vertaling houdt zich zo goed mogelijk aan versregels met vijf heffingen (pentameters) en de lengte en nummering is gelijk aan die van het originele gedicht van Milton, zodat de twee teksten kunnen worden vergeleken door ze naast elkaar te leggen. Ik hoop hiermee een stukje te hebben bijgedragen aan de kennis van Miltons poëzie en Paradise Lost in het bijzonder.’
Wie te weinig tijd heeft om de volledige vertaling te lezen, moet beslist een kijkje nemen op de website John Milton: Het paradijs verloren. Grandgagnage geeft namelijk ook interessante informatie over de historische achtergrond, het leven van John Milton, de thema’s uit Paradise Lost en de stijl van Miltons epos, dat overeenkomsten vertoont met klassieke heldendichten zoals Homerus’ Ilias en Odyssee, en Vergilius’ Aeneis.
De hedendaagse Amerikaanse componiste Missy Mazzoli liet zich bij het componeren van haar contrabasconcert Dark with Excessive Bright (duister door overdadige helderheid) deels inspireren door een frase uit Boek III van Miltons Paradise Lost. In haar toelichting bij het concert schrijft ze: ‘Dark with Excessive Bright is een uitdrukking uit Paradise Lost van Milton – een surrealistische en tot de verbeelding sprekende beschrijving van God, geschreven door een blinde man. Ik houd van de onmogelijkheid van deze frase, en vond het een vreemd treffende omschrijving van het donkere, maar hartverscheurende geluid van de contrabas zelf.’ Anders geformuleerd: de tegenstelling tussen licht en donker valt van nature samen met de eigenheid van de contrabas. Rick Stotijn heeft Mazzoli’s contrabasconcert al vaker uitgevoerd met verschillende orkesten, en elke keer ontdekt hij weer iets nieuws. Hij vindt de titel van het werk treffend en voelt zich verbonden met de thematiek van de zondeval van de mens, al wordt die natuurlijk niet letterlijk verklankt in de muziek. ‘Het is een thema waar ik de laatste tijd veel mee bezig ben. Er gebeuren momenteel zoveel gruwelijke dingen in de wereld, het lijkt wel alsof het niet gekker kan. Ik heb een sterke wens om de zorgen daarover uit te drukken in mijn muziek’, aldus Rick Stotijn. Samen met Amsterdam Sinfonietta doet hij dat komende maand bijvoorbeeld met het programma Lonely Angel, waarin naast Mazzoli’s contrabasconcert ook muziek klinkt van onder anderen Vivaldi, Pärt, Vasks en Honegger. Een muzikaal verhaal over goed en kwaad, wanhoop en verlossing.
Noortje Zanen
